Giới thiệu

Kể từ khi bảo vệ môi trường trở thành một phong trào toàn cầu vào những năm 1970, các chính phủ đã tích cực đề ra các quy định về môi trường 1. Vấn đề môi trường đang dần trở thành một phần quan trọng trong các quy định thương mại tại nhiều quốc gia2, 3. Vì vậy, nghiên cứu về tác động của các quy định về môi trường đến dòng chảy thương mại giữac các quốc gia là chủ đề thu hút được sự quan tâm của nhiều học giả.

Quy định môi trường có thể ảnh hưởng tích cực đến thương mại thông qua việc khuyến khích đổi mới công nghệ4 và cũng có thể làm tăng chi phí sản xuất, giảm lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp5 . Một số nghiên cứu về mối liên hệ giữa quy định về môi trường và thương mại quốc tế cho thấy các quy định nghiêm ngặt có thể thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa6 hoặc không tạo ra rào cản thương mại7. Trong khi đó, các nghiên cứu khác lại chỉ ra rằng các quy định này có thể ảnh hưởng không tốt đến xuất khẩu nếu không kết hợp nhuần nhuyễn với chính sách thương mại8, 9.

Liên minh châu Âu (EU) là một trong những đối tác thương mại hàng đầu của Việt Nam. Năm 2023, EU là đối tác thương mại lớn thứ 4 của Việt Nam (sau Trung Quốc, Hoa Kỳ và Hàn Quốc) với kim ngạch thương mại hai chiều đạt 72,3 tỷ USD. Việt Nam là đối tác thương mại lớn nhất của EU trong các nước Đông Nam Á và là đối tác lớn thứ 14 của EU trên toàn thế giới. Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - Liên minh Châu Âu (EVFTA) có hiệu lực từ tháng 8/2020 không chỉ bao gồm các nội dung về tự do hóa thương mại mà còn có các nội dung ràng buộc mang tính phi thương mại để thúc đẩy phát triển bền vững. Tuy nhiên, các nghiên cứu gần đây chủ yếu tập trung vào tác động của EVFTA đến dòng chảy thương mại giữa Việt Nam và EU nói chung10 hoặc phân tích cho từng ngành, từng nhóm cụ thể11, 12. Cho đến nay, vai trò của các quy định về bảo vệ môi trường tại EU đối với thương mại giữa Việt Nam và EU vẫn chưa được nghiên cứu đầy đủ dù vấn đề bảo vệ môi trường và phát triển bền vững đang trở thành mối quan tâm hàng đầu tại các quốc gia EU và là nội dung đặc thù của các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như EVFTA. Vì vậy, bài viết này nghiên cứu tác động của các quy định về môi trường đến dòng chảy thương mại giữa Việt Nam và các nước EU để giải quyết khoảng trống nghiên cứu này.

Tổng quan tình hình nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu

Chính sách môi trường nghiêm ngặt làm tăng chi phí bảo vệ môi trường, từ đó làm giảm lợi nhuận của doanh nghiệp, giảm đi lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp và vì vậy sự phát triển của hoạt động xuất khẩu13, 14. Nghiên cứu của He và Lu (2019) cho thấy quy định môi trường nghiêm ngặt hơn có thể là gánh nặng cho doanh nghiệp, hạn chế nguồn vốn đầu tư vào sản xuất và công nghệ bởi chi phí kiểm soát ô nhiễm tăng cao và gây bất lợi cho hoạt động xuất khẩu của doanh nghiệp15. Ren và Huang (2015) cũng tìm thấy bằng chứng thực nghiệm về tác động ngược chiều của chính sách môi trường xuất khẩu đến kim ngạch xuất khẩu từ Trung Quốc đến 37 quốc gia và vùng lãnh thổ 16. Theo Shi và Xu (2018), việc tăng cường các quy định môi trường trong các ngành công nghiệp gây ô nhiễm làm giảm hiệu suất xuất khẩu của doanh nghiệp17. Nghiên cứu của Zhang (2019) cho thấy chính sách môi trường làm doanh nghiệp suy giảm hoạt động xuất khẩu trong ngắn hạn18. Cụ thể hơn, Cherniwchan và Najjar (2022) cho thấy rằng đối tượng chịu ảnh hưởng nhiều nhất của các tiêu chuẩn môi trường khắt khe là các nhà sản xuất, các quy định về môi trường đã làm giảm kim ngạch xuất khẩu 32% và khả năng các nhà máy ngừng xuất khẩu tăng 5%19. Nghiên cứu của Long (2021) cũng khẳng định rằng năng lực cạnh tranh của hàng hóa xuất khẩu không chỉ phụ thuộc vào khả năng cung ứng hàng hóa mà còn phụ thuộc vào tính bền vững của hàng hóa mà một trong những tiêu chí quan trọng của tính bền vững là khả năng đáp ứng tốt các yêu cầu về bảo vệ môi trường20. Kết quả nghiên cứu của Ibrahim và Ajide (2022) cũng cho thấy rằng các biện pháp thuận lợi hóa thương mại sẽ giảm đi tác dụng thúc đẩy thương mại nếu doanh nghiệp có hoạt động sản xuất không thân thiện với môi trường21. Các tiêu chuẩn bảo vệ môi trường của EU đối các hàng hóa xuất khẩu của vào thị trường EU thường cao hơn tiêu chuẩn hiện hành tại Việt Nam và trình độ sản xuất của các doanh nghiệp. Vì vậy, các quy định về môi trường của EU có thể là trở ngại đối với hàng hóa xuất khẩu Việt Nam.

H1: Các quy định về môi trường của EU có tác động tiêu cực đến xuất khẩu của Việt Nam sang EU.

Theo Van Beers và Van den Bergh (1997) các quy định môi trường có tác động tiêu cực đến xuất khẩu và tích cực đối với nhập khẩu trong ngắn hạn22. Ederington và Minier (2003) nhận thấy các ngành xuất khẩu có xu hướng quản lý nghiêm ngặt và đặt ra nhiều tiêu chuẩn về môi trường hơn so với các ngành nhập khẩu [8]. Hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam phải đảm bảo đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của thị trường EU, trong khi đó các sản phẩm nhập khẩu từ EU vào Việt Nam thường đã đạt tiêu chuẩn cao từ trước và dễ dàng vượt qua quy định trong nước. Hơn nữa, trong bối cảnh bảo vệ môi trường là vấn đề tất yếu của các nền kinh tế thì cả doanh nghiệp và người dân Việt Nam đều có nhu cầu cao hơn về các hàng hóa, máy móc và công nghệ thân thiện với môi trường. Brunnermeier và Cohen (2003) cũng cho thấy các quy định môi trường góp phần thúc đẩy thương mại và tạo cơ hội cho các quốc gia tiếp cận công nghệ mới và sản phẩm bền vững23 . Nghiên cứu Shang và cộng sự (2022) cũng cho thấy quy định về môi trường trước tiên đóng vai trò thúc đẩy đổi mới công nghệ xanh và thương mại nhập khẩu có thể thúc đẩy đáng kể đổi mới công nghệ xanh, dưới sự ràng buộc của các quy định về môi trường chặt chẽ hơn, thương mại nhập khẩu có tác động tích cực đáng kể đến đổi mới công nghệ xanh24. Theo Bộ Công Thương (2024), nhu cầu tiêu dùng xanh của người tiêu dùng Việt Nam tăng trưởng bình quân 15%/năm từ 2021 đến 2023. Cụ thể, gần 80% người tiêu dùng sẵn sàng chi trả nhiều hơn cho các sản phẩm thân thiện với môi trường, cho thấy nhận thức bảo vệ môi trường của người tiêu dùng ngày càng tăng25. Do đó, khi EU đặt ra các quy định về môi trường càng cao thì các sản phẩm đạt tiêu chuẩn từ EU càng thu hút người tiêu dùng và doanh nghiệp Việt Nam.

H2: Các quy định về môi trường của EU tác động tích cực đến nhập khẩu của Việt Nam từ EU.

Phương pháp nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu

Kết luận và hàm chính sách

Từ năm 2013 đến năm 2023, các quy định môi trường tại EU không có ảnh hưởng đáng kể đến xuất khẩu của Việt Nam đến EU nhưng lại làm gia tăng nhập khẩu của của Việt Nam từ EU. Khi tiêu chuẩn về môi trường của EU càng khắt khe thì hàng hóa EU càng trở nên hấp dẫn hơn đối với người tiêu dùng và doanh nghiệp Việt Nam. Như vậy, chưa có bằng chứng thống kê để khẳng định giả thuyết H1 nhưng có bằng chứng thống kê rõ ràng cho giả thuyết H2. Nghiên cứu này đã cung cấp bằng chứng thực nghiệm khẳng định sự hữu dụng của mô hình trọng lực trong nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến dòng chảy thương mại. Bên cạnh đó, kết quả nghiên cứu cũng thể hiện sự nhất quán đối với các nghiên cứu trước đây của Cherniwchan và Najjar (2022) Ibrahim và Ajide (2022) và Long (2021) rằng các doanh nghiệp sẽ gặp nhiều khó khăn khi đối diện với các tiêu chuẩn về môi trường trong thương mại quốc tế 19, 20, 21. Đặc biệt, kết quả nghiên cứu mang đến các hàm ý chính sách như sau:

Thứ nhất, về mặt chính sách, chính phủ cần hỗ trợ doanh nghiệp xây dựng chiến lược phát triển bền vững, tập trung vào đổi mới công nghệ và nâng cao năng lực sản xuất. Đầu tư vào công nghệ sản xuất xanh không chỉ giúp doanh nghiệp có thể cạnh tranh tốt với hàng hóa từ các nước phát triển như EU trên thị trường nội địa mà còn chuẩn bị cho xuất khẩu sang các thị trường này. Chính phủ cũng cần có các quy định môi trường khắt khe hơn đồng thời có chính sách hỗ trợ đào tạo và tuyên truyền về tiêu chuẩn môi trường để doanh nghiệp phải cải thiện sản xuất, hướng đến sản xuất xanh và nâng cao năng lực cạnh tranh, hạn chế nhập khẩu hàng tiêu dùng mà chỉ nhập khẩu máy móc để sản xuất sản phẩm xanh; phổ biến và hướng dẫn cho cộng đồng đồng doanh nghiệp các cơ hội từ việc tận dụng các ưu đãi về thuế quan trong Hiệp định EVFTA để nhập khẩu các máy móc, công nghệ cao từ EU để hạn chế ô nhiễm môi trường.

Thứ hai, đối với các doanh nghiệp, kết quả nghiên cứu phản ánh rằng quy định môi trường của các nước EU không tác động đáng kể đến kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam, điều này thể hiện các doanh nghiệp Việt Nam đang thích nghi tốt với các tiêu chuẩn này. Để phát huy tốt hơn nữa, doanh nghiệp Việt Nam cần hướng tới sản xuất và phát triển bền vững để đáp ứng các yêu cầu của EU, qua đó tạo ra lợi thế khi cạnh tranh với các sản phẩm khác tại thị trường này. Cụ thể, doanh nghiệp nên chuyển đổi công nghệ sản xuất theo hướng xanh, sạch và tối ưu năng lượng để giảm thiểu chi phí về dài hạn, đồng thời đảm bảo tuân thủ các tiêu chuẩn của EU; áp dụng mô hình kinh tế tuần hoàn để tái sử dụng các nguồn lực hiệu quả và giảm chất thải, giúp doanh nghiệp tiết kiệm tài nguyên và đạt các chứng nhận bền vững, qua đó tạo sự uy tín đối với người tiêu dùng EU. Ngoài ra, các doanh nghiệp cần tích cực đẩy mạnh phát triển và quảng bá các sản phẩm thân thiện với môi trường đến người tiêu dùng, đáp ứng xu hướng tiêu dùng bền vững ngày càng tăng tại EU như sản phẩm tái chế, có chứng nhận bền vững hoặc không gây hại cho môi trường. Hơn nữa, doanh nghiệp nên kết nối với các hiệp hội trong ngành để trao đổi kinh nghiệm và tìm kiếm nguồn hỗ trợ tài chính từ các quỹ đầu tư xanh hoặc các tổ chức hỗ trợ doanh nghiệp bền vững thông qua các hội chợ thương mại quốc tế với đối tác EU do các hiệp hội tổ chức.

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

EU: Liên minh Châu Âu (Europeand Union)

Xung đột lợi ích

Nhóm tác giả xin cam đoan rằng không có bất kì xung đột lợi ích nào trong công bố bài báo.

Đóng góp của các tác giả

- Võ Thị Cẩm Nhung chịu trách nhiệm nội dung: Thu thập và xử lý dữ liệu; viết bản thảo của bài báo.

- Trần Quốc Trung chịu trách nhiệm nội dung: Hướng dẫn thực nghiên nghiên cứu; viết bản thảo của bài báo; chỉnh sửa bản thảo theo yêu cầu của phản biện và Tạp chí.