Điều kiện về các yếu tố sản xuất

Tài nguyên: Việt Nam là quốc gia có vùng biển rộng lớn, với diện tích vùng đặc quyền kinh tế rộng trên 1 triệu km, tài nguyên biển khá phong phú, bao gồm cá ngừ. Số liệu điều tra của Viện nghiên cứu hải sản Hải Phòng, Việt Nam năm 2020, vùng biển Việt Nam có khoảng 618,000 tấn cá ngừ vằn, với khả năng khai thác bền vững khoảng 216000 tấn, và có khoảng 44853 – 52591 tấn cá ngừ vây vàng và cá ngừ mắt to, khả năng khai thác bền vững khoảng 17000 tấn. Nguồn lợi cá ngừ ở vùng biển Việt Nam phân bố khá tập trung, chủ yếu thuộc vùng biển của các tỉnh miền trung như Bình Định, Phú Yên, khánh Hòa và quần đảo Hoàng Sa, khá thuận lợi cho việc khai thác (Figure 5). So với các nước xuất khẩu cá ngừ lớn trên thế giới như Thái Lan, Trung Quốc, Ecuador, nguồn lợi cá ngừ khai thác nội địa của Việt Nam thấp hơn nhiều. Đặc biệt cá ngừ vây xanh của các quốc gia như Tây Ban Nha, Italia, Nhật Bản được đánh giá rất cao về chất lượng so với các loại cá ngừ hiện có ở vùng biển Việt Nam. Tuy nhiên nhìn chung, Việt Nam cũng là quốc gia có lợi thế về nguồn tài nguyên cá ngừ, phục vụ cho cả tiêu dùng trong nước và chế biến xuất khẩu.

Vốn: Nếu tài nguyên cá ngừ với trữ lượng tương đối lớn được xem là một lợi thế của Việt Nam, thì nguồn vốn đầu tư cho lĩnh vực thủy sản nói chung còn rất hạn chế là một điểm yếu lớn. Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn cho biết, nguồn vốn từ ngân sách nhà nước và vốn đầu tư từ nước ngoài cho ngành thủy sản Việt Nam trong giai đoạn 2010 – 2020 chiếm khoảng 4,8% tổng vốn đầu tư cho toàn xã hội, đây là con số rất hạn chế, chưa tương xứng so với sự phát triển của ngành. Trong số đó, 70% là đầu tư cho lĩnh vực nuôi trồng thủy sản, chỉ có khoảng 30% vốn đầu tư cho lĩnh vực khai thác thủy sản. Trong ngành khai thác thủy sản, vốn đầu tư tập trung chủ yếu là đầu tư cho xây dựng cảng cá, khu neo đậu tránh trú bão, còn các dự án đầu tư cho bảo vệ và bảo tồn nguồn lợi thủy sản còn rất hạn chế, điều này chứng tỏ việc tái tạo và bảo vệ nguồn lợi thủy sản trong thời gian qua tại Việt Nam chưa thực sự được chú trọng.

Công nghệ: Trong lĩnh vực khai thác cá ngừ, Việt Nam đã có nhiều nỗ lực nhằm cải tiến công nghệ trong thời gian qua. Từ năm 2014, việc thực hiện nghị định 67/2014/ND – CP về các chính sách phát triển thủy sản, trong đó chú trọng hỗ trợ vốn cho ngư dân để cải tổ đội tàu theo hướng hiện đại. Ngoài ra cũng từ năm 2014, Việt Nam tăng cường hợp tác quốc tế để tiếp cận công nghệ khai thác, bảo quản thủy sản tiên tiến, trong đó chủ yếu là hợp tác với Nhật Bản. Từ đó, chất lượng cá ngừ có cải thiện. Tuy nhiên Bộ Nông nghiệp và phát triển Nông thôn cho biết đến nay cá ngừ của Việt Nam vẫn chủ yếu được đánh bắt và bảo quản trên tàu theo phương pháp truyền thống, công nghệ lạc hậu, dẫn đến giảm chất lượng khi cập cảng7, 23. Còn trong lĩnh vực chế biến xuất khẩu, hầu hết các nhà máy chế biến cá ngừ đại dương đều được cấp chứng nhận hệ thống quản lý chất lượng HACCP và được cấp Code xuất khẩu sang thị trường Châu Âu. Đối với các nhà máy chế biến đồ hộp đều trang bị thiết bị hấp và nồi hơi, thiết bị ghép mí và thiết bị thanh trùng đảm bảo chế biến các sản phẩm đồ hộp đạt tiêu chuẩn xuất khẩu sang các thị trường có yêu cầu cao về sản phẩm như EU, Mỹ, Nhật Bản.Theo thông tin từ Hiệp hội chế biến và xuất khẩu thủy sản, Việt Nam là quốc gia có năng lực chế biến và xuất khẩu cá ngừ hàng đầu thế giới, sử dụng công nghệ tiên tiến theo kịp với xu thế phát triển của thế giới.

Lao động: So với các đối thủ cạnh tranh lớn như Thái Lan, Trung Quốc, Tây Ban Nha, Italia, Hà Lan, chất lượng lao động nghề cá nói chung của Việt Nam còn thấp, trên 80% lao động nghề cá chưa được qua đào tạo. Điều này dẫn đến khó khăn trong việc tiếp cận công nghệ hiện đại, ý thức tuân thủ luật pháp nghề cá trong và ngoài nước thấp, năng suất lao động thấp. Tuy nhiên, Việt Nam là quốc gia có nghề cá phát triển lâu đời, đội ngũ lao động bản địa dồi dào, nhiều kinh nghiệm và giá nhân công rẻ là những lợi thế.

Điều kiện về cầu

Quy mô thị trường: Hiện nay Việt Nam đã xuất khẩu cá ngừ đóng hộp đến hơn 50 quốc gia trên thế giới, trong đó Mỹ và EU là hai khu vực thị trường xuất khẩu lớn nhất. Trong giai đoạn 2007 – 2023, Việt Nam xuất khẩu tổng cộng 693425 tấn cá ngừ đóng hộp, chiếm 3,149% tổng khối lượng xuất khẩu của toàn thế giới, bình quân mỗi năm tăng 5,385%, trong khi đó khối lượng xuất khẩu của toàn thế giới trong giai đoạn này bình quân mỗi năm chỉ tăng 2,289%. So với các đối thủ cạnh tranh dẫn đầu thị trường như Thái Lan, Ecuador (chiếm lần lượt 41% và 14,03% thị phần xuất khẩu của toàn thế giới), quy mô xuất khẩu cá ngừ của Việt Nam nhỏ hơn rất nhiều. Hiện tại ở các thị trường quan trọng như EU, Việt Nam mới xuất khẩu chủ yếu sang 13 quốc gia thành viên. Còn tại thị trường các nước thành viên của hiệp định CPTPP, chúng ta cũng mới xuất khẩu chủ yếu sang được 5 quốc gia, các quốc gia thành viên còn lại hầu như chưa tiếp cận được do gặp phải các rào cản phi thuế khắt khe. Là một trong 10 nước xuất khẩu cá ngừ đóng hộp lớn nhất thế giới trong thời gian qua, đặc biệt là có tốc độ tăng trưởng xuất khẩu nhanh hơn so với bình quân của các nước khác nói chung, cho thấy Việt Nam có nhiều triển vọng để tăng quy mô xuất khẩu trong thời gian tới, đặc biệt là nếu chúng ta có thể mở rộng xuất khẩu sang hầu hết các nước thành viên EU và các nước thành viên của hiệp định CPTPP và hưởng thuế suất ưu đãi từ các thị trường này.

Chính sách thị trường: Mỹ và EU là hai thị trường có nhiều chính sách khắt khe về sản phẩm nhập khẩu hơn các thị trường khác, đặc biệt là đối với thị trường EU. Tại các thị trường này, hàng thủy sản xuất khẩu phải đáp ứng các yêu cầu cao về kiểm dịch động, thực vật; quản lý chất lượng, an toàn vệ sinh thực phẩm; an toàn lao động; xuất xứ hàng hóa. Đối với biện pháp kiểm dịch động thực vật (SPS) của thị trường EU, đa số do các thị trường này ban hành và khắt khe hơn so với khuyến nghị của các tổ chức quốc tế như WTO, Tổ chức Thú y thế giới (IOE), cũng như của các nước khác. Ngoài ra, sản phẩm xuất khẩu phải có xuất xứ thuần túy, một số loại sản phẩm được áp dụng theo nguyên tắc cộng gộp. Riêng tại thị trường Mỹ, sản phẩm thủy sản còn phải được gắn nhãn an toàn cá heo. Trong thời gian qua, tình trạng thiếu nguyên liệu khiến các doanh nghiệp chế biến thủy sản phải nhập khẩu cá ngừ nguyên liệu từ nước ngoài, do đó không đảm bảo nguyên tắc xuất xứ thuần túy, và không được hưởng thuế suất ưu đãi từ thị trường EU. Với tình trạng cạn kiệt nguồn lợi đang có xu hướng ngày một nghiêm trọng hơn, việc đảm bảo nguyên liệu thuần túy để chế biến xuất khẩu đối với các doanh nghiệp Việt Nam càng gặp khó. Đây là những rào cản khó khăn với các nhà xuất khẩu các mặt thủy sản nước ngoài, đặc biệt với các nhà xuất khẩu đến từ các nước đang phát triển như Việt Nam.

Những ngành hỗ trợ và liên quan

Khai thác cá ngừ: Tại Việt Nam, sản lượng cá ngừ được khai thác trong nước hàng năm tương đối lớn, cung cấp nguyên liệu chủ yếu cho chế biến và xuất khẩu. Tuy nhiên do kỹ thuật công nghệ khai thác và bảo quản cá ngừ của Việt Nam còn lạc hậu, chất lượng cá ngừ sau khai thác bị giảm khoảng 20% khi về tới cảng23. Lao động khai thác cá ngừ có kinh nghiệm, nhưng trình độ hạn chế, khó tiếp cận công nghệ hiện đại. Mặc dù nguồn lợi cá ngừ trong nước đã được khai thác quá mức tối ưu, tuy nhiên đến thời điểm hiện tại, sản lượng khai thác trong nước chưa đáp ứng cao về số lượng cũng như chất lượng cho chế biến và xuất khẩu khẩu7, 23. Hàng năm, Việt Nam vẫn phải nhập khẩu lượng lớn cá ngừ từ nước ngoài, chủ yếu là từ Trung Quốc, Indonesia để phục vụ cho chế biến và xuất khẩu, đặc biệt là từ năm 2017. Như vậy ngành khai thác cá ngừ trong nước mặc dù hỗ trợ phần lớn trong việc đáp ứng nguyên liệu cho chế biến và xuất khẩu, nhưng chưa đảm bảo đủ về số lượng cũng như chất lượng.

Cơ sở hạ tầng: Về cơ sở hạ tầng nghề cá, trong thời gian qua đã có những bước tiến nhất định và được sự quan tâm đầu tư phát triển của nhà nước, thể hiện trong Luật Hàng hải Việt Nam 2005 (sửa đổi năm 2015) và một số quy định khác, trong đó đặc biệt quan tâm đến vấn đề xây dựng cơ sở hạ tầng cảng. Đến năm 2022, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn công bố hiện đã có 49 cảng cá đủ điều kiện xác nhận nguồn gốc thủy sản; 60 cảng cá chỉ định cho tàu cá hoạt động tại vùng khơi vào cập cảng; 12 cảng cá chỉ định cho tàu cá nước ngoài vào cập cảng; 14 cảng biển cho tàu đánh bắt thủy sản, tàu vận chuyển, chuyển tải thủy sản. Còn theo quyết định số 804/QĐ-TTg kí ngày 07/08/2022, trong đó công bố danh mục 34 cảng biển, gồm có 2 cảng biển loại đặc biệt, 11 cảng biển loại I, 7 cảng biển loại II, 14 cảng biển loại III.

Mặc dù đã đạt được những thành tựu nhất định trong vấn đề xây dựng và phát triển hạ tầng cảng biển. Tuy nhiên nhìn chung, hệ thống cảng cá Việt Nam hiện nay còn nhiều bất cập, chưa đáp ứng yêu cầu phát triển và kỳ vọng của xã hội. Theo Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, các cảng cá ngừ hiện nay chủ yếu theo dạng truyền thống, được xây dựng từ lâu, về cơ bản là xuống cấp và mất vệ sinh. Tốc độ đầu tư xây dựng cảng cá chậm so với mục tiêu quy hoạch nên năng lực cảng cá chưa theo kịp tốc độ phát triển của ngành thủy sản. Với yêu cầu của nền kinh tế hiện nay, nhu cầu vốn cho đầu tư phát triển kết cấu hạ tầng hàng hải là rất lớn, trong khi đó nguồn ngân sách còn hạn hẹp, chưa chủ động, đặc biệt là đối với các dự án quan trọng có tính đột phá. Xếp hạng toàn cầu về chất lượng cơ sở hạ tầng năm 2018 cho thấy Việt Nam được đánh giá 3,01/5 điểm, đứng vị trí 47 toàn cầu. So với các nước trong khu vực Đông Nam Á, chất lượng cơ sở hạ tầng của Việt Nam được đánh giá cao hơn Myanmar, Cambodia, Lào, Philippines, Indonesia, thấp hơn Thái Lan, Malaysia và Singarpore. Còn so với các đối thủ cạnh tranh lớn trên thế giới, các nước như Trung Quốc, Thái Lan, Tây Ban Nha, Italia, Hà Lan đều là những nước có nghề cá phát triển, có cơ sở hạ tầng nghề cá hiện đại hơn nhiều so với Việt Nam, còn Ecuador, Mauritius, Philippines và Indonesia là những quốc gia đang phát triển, chưa được đánh giá cao về cơ sở hạ tầng nói chung và hạ tầng nghề cá nói riêng.

Xúc tiến thương mại: Hiện tại, Việt Nam đã có khung pháp lý khá đầy đủ quy định các nội dung về xúc tiến thương mại, được quy định trong Luật thương mại và hàng loạt các văn bản pháp luật khác. Tuy nhiên, nhìn chung công tác xúc tiến thương mại của nước ta vẫn còn nhiều bất cập, trong đó hạn chế lớn nhất là thiếu và yếu về nguồn nhân lực và tài chính, dẫn đến thiếu cơ sở vật chất, thiếu thông tin về thị trường, lao động thiếu kinh nghiệm trong hoạt động xúc tiến thương mại, dẫn đến việc thực hiện các hoạt động gặp nhiều khó khăn. Nhìn chung, các hoạt động xúc tiến thương mại của Việt Nam trong thời gian qua chủ yếu bao gồm các hoạt động tình thế, chưa có một kế hoạch hay chiến lược cụ thể, xuyên suốt với một tầm nhìn dài hạn. Tất cả những vấn đề này dẫn đến sự kém hiệu quả, yếu về cầu và thiếu về cung đối với các dịch vụ xúc tiến thương mại.

Cấu trúc chiến lược công ty và sự cạnh tranh

Cấu trúc ngành: Ngành chế biến và xuất khẩu cá ngừ của Việt Nam hiện nay có khoảng 205 doanh nghiệp tham gia, đa số các doanh nghiệp này đều có công suất lớn. Trong số đó, 3 doanh nghiệp dẫn đầu thường chiếm khoảng 30% tổng giá trị xuất khẩu cá ngừ các loại. Xét theo chiều dọc, các đơn vị sản xuất, dịch vụ từ khai thác, thu mua cho đến chế biến và xuất khẩu cá ngừ đa phần hoạt động độc lập theo quy mô nhỏ lẻ, ít có sự hợp tác hỗ trợ theo chuỗi giá trị, do đó dẫn đến kém hiệu quả7, 9.

Sản phẩm và khả năng cạnh tranh: So với các đối thủ cạnh tranh, nhìn chung sản phẩm cá ngừ xuất khẩu của Việt Nam chưa được đánh giá cao về chất lượng, đặc biệt là so với Tây Ban Nha, Italia, Hà Lan. Tuy nhiên từ năm 2014 sau nhiều nỗ lực cải tổ nghề cá, chất lượng cá ngừ sau khai thác đã được cải thiện đáng kể. Trong khâu chế biến và xuất khẩu, các doanh nghiệp hầu hết trang bị công nghệ chế biến hiện đại, đáp ứng tiêu chuẩn của các thị trường nhập khẩu. Ngoài ra, giá nhân công rẻ là một lợi thế để các mặt hàng hải sản xuất khẩu của Việt Nam nói chung có lợi thế cạnh tranh khá tốt về giá 24. Trong giai đoạn 2007 – 2023, là một trong mười nhà xuất khẩu lớn nhất thế giới, thị phần xuất khẩu của Việt Nam dần được nâng lên, cho thấy cá ngừ của Việt Nam có khả năng cạnh tranh khá tốt.

Hợp tác quốc tế trong nghề cá: Việc hợp tác nghề cá giữa Việt Nam và các nước trên thế giới ngày càng chặt chẽ và được mở rộng. Đến nay, Việt Nam đã hợp tác với nhiều nước để tăng quy mô khai thác, tiếp thu học hỏi kỹ thuật công nghệ đánh bắt tiên tiến cũng như công nghệ chế biến xuất khẩu, công nghệ bảo quản cá sau thu hoạch, cụ thể gồm các nước như Nhật Bản, Trung Quốc, Brunei, Myanmar, Phippines, Indonesia. Ngoài các quốc gia đã có kí kết thỏa thuận hợp tác chính thức trong lĩnh vực khai thác thủy sản, một số quốc gia khác mặc dù chưa có thỏa thuận hợp tác chính thức nhưng cũng có nhiều tiềm năng để hợp tác trong thời gian tới, điển hình như Papua New Guinea, Liên bang Micoronesia, Cộng hòa Palau. Tuy nhiên, đến nay Việt Nam vẫn chưa là thành viên chính thức của tổ chức nghề cá nào trên thế giới. Trong khi các quốc gia láng giềng của nước ta như Trung Quốc, Indoneisa, Philippines đều đã là thành viên của tổ chức nghề cá Tây và Trung Thái Bình Dương. Ngoài ra, các nước này cùng với Malaysia, Thái Lan còn là thành viên của Ủy ban cá ngừ Ấn Độ Dương. Việc là thành viên của các tổ chức nghề cá trên thế giới giúp các quốc gia hội nhập sâu vào nghề cá toàn cầu, tiếp thu công nghệ kỹ thuật mới, thực hiện các chính sách quản lý bền vững, có trách nhiệm và hiệu quả. Như vậy chưa tham gia vào tổ chức nghề cá nào trên thế giới là điểm hạn chế trong vấn đề hợp tác quốc tế nghề cá của nước ta hiện nay.

Thách thức/cơ hội

Các rào cản thương mại: Hiện nay, cá ngừ xuất khẩu của Việt Nam đang gặp phải nhiều rào cản thương mại từ các thị trường nhập khẩu, đặc biệt là các thị trường như Mỹ, EU và Nhật Bản. Đây vốn là những thị trường có nhiều yêu cầu khắt khe về sản phẩm. Tại thị trường EU, sản phẩm nhập khẩu phải có xuất xứ thuần túy. Đối với Việt Nam, tình trạng khai thác thủy sản trái phép vẫn diễn ra hàng năm. Ngoài ra, nguồn lợi cá ngừ trong nước đã cạn kiệt, từ năm 2017, Việt Nam phải tăng mạnh nhập khẩu cá ngừ từ các nước khác phục vụ cho chế biến và xuất khẩu, do đó khó đáp ứng được yêu cầu sản phẩm phải có xuất xứ thuần túy. Hiện nay, sản phẩm thủy sản xuất khẩu của Việt Nam nói chung chưa hoàn toàn đáp ứng các yêu cầu cao của EU đặt ra từ các quy định SPS, TBT, tiêu chuẩn kỹ thuật, truy xuất nguồn gốc, đến các vấn đề môi trường, xã hội, phát triển bền vững… Các quy định của EU cũng liên tục được rà soát, điều chỉnh thường xuyên khiến các doanh nghiệp trong nhiều trường hợp không kịp nắm bắt, thích ứng. Trong khi đó, EU đang có xu hướng gia tăng áp dụng các biện pháp phi thuế quan, công cụ phòng vệ thương mại và hàng rào bảo hộ mới. Các yêu cầu về phát triển bền vững, bảo vệ nguồn lợi thủy sản, bảo vệ đa dạng sinh học, bảo vệ môi trường biển cũng đặt ra các điều kiện khắt khe hơn về mô hình và cách thức khai thác thủy hải sản. Đối với các nước đang phát triển có nghề cá còn lạc hậu như Việt Nam, việc đáp ứng tốt các yêu cầu của thị trường khó tính như EU cần phải có thêm nhiều nỗ lực để cải tổ nghề cá theo hướng hiện đại và phát triển bền vững. Về rào cản thuế quan, hai thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam là Mỹ và EU đều có mức thuế suất nhập khẩu khá cao cho mặt hàng cá ngừ đóng hộp. Tại thị trường Mỹ, mức thuế nhập khẩu cá ngừ đóng hộp trung bình từ Việt Nam trên 10%/năm, đến nay Mỹ chưa có chính sách khuyến khích nhập khẩu nào cho Việt Nam đối với mặt hàng này. Còn tại thị trường EU, từ năm 2020 khi hiệp định EVFTA được kí kết, cá ngừ đóng hộp của Việt Nam được hưởng thuế quan ưu đãi theo lộ trình được quy định tại hiệp định này. Năm 2019, mức thuế suất bình quân đối với các loại cá ngừ đóng hộp nhập khẩu từ Việt Nam là 20,54%, đến năm 2022 giảm xuống còn 18%. Trong khi về phía các đối thủ cạnh tranh, các nước xuất khẩu cá ngừ nội khối EU như Italia, Tây Ban Nha, Hà Lan được miễn thuế nhập khẩu, còn Ecuador được miễn thuế nhập khẩu từ năm 2017 nhờ vào hiệp định thương mại kí kết với EU. Ở thị trường Mỹ, Việt Nam và hầu hết các nước xuất khẩu cá ngừ lớn khác đều chịu mức thuế suất trên 10%/năm, chỉ có Mauritius được hưởng thuế quan ưu đãi ở mức 0% theo luật hỗ trợ phát triển Châu Phi (AGOA) của Mỹ. Còn ở các thị trường quan trọng khác, đặc biệt là các thị trường thành viên của hiệp định CPTPP, Việt Nam được miễn thuế nhập khẩu đối với cá ngừ đóng hộp từ năm 2019 ngay sau khi hiệp định có hiệu lực, do đó ở các thị trường này có sự gia tăng xuất khẩu nhanh chóng như ở thị trường Canada, Nhật Bản, Australia, Peru. Tuy nhiên Hiệp hội chế biến và xuất khẩu thủy sản Việt Nam cho biết, ở một số thị trường khác cũng là thành viên của hiệp định CPTPP như Mexico, Chile, Brunei, xuất khẩu cá ngừ đóng hộp của Việt Nam vẫn còn rất hạn chế do gặp phải các rào cản phi thuế khắt khe. Như vậy, việc tham gia vào các hiệp định tự do thương mại như EVFTA, CPTPP mang lại cơ hội giảm thuế nhập khẩu cho Việt Nam, hạn chế bớt các rào cản thương mại. Trong các năm tới nếu đáp ứng tốt các yêu cầu của thị trường, khi thuế suất nhập khẩu được giảm sâu hơn ở thị trường EU nhờ hiệp định EVFTA, cá ngừ xuất khẩu của Việt Nam có thể có được lợi thế cạnh tranh cao hơn và đẩy mạnh xuất khẩu.

Thẻ vàng: Từ năm 2017, Việt Nam bị EC cảnh báo thẻ vàng do vi phạm khai thác IUU. Khi bị cảnh báo thẻ vàng, khách hàng tại EU e ngại việc bị phạt theo quy định IUU. Ngoài ra, việc bị cảnh báo thẻ vàng khiến hình ảnh và uy tín, thương hiệu của sản phẩm cá ngừ Việt Nam bị xấu đi. Trước đó, hải sản xuất khẩu của Việt Nam vào EU được thông quan tự động, nhưng từ khi bị cảnh báo thẻ vàng, hàng xuất khẩu bị chặn lại 100% từ cảng để kiểm tra nguồn gốc khai thác, khiến thời gian thông quan kéo dài lên 10 -15 ngày, làm phát sinh thêm chi phí lưu cảng, chi phí kiểm tra hàng, kéo dài thời gian nhận hàng,…gây khó khăn cho hoạt động xuất khẩu và làm sức cạnh tranh của hàng hóa. Bộ Công thương cho biết mặc dù phía EU đã ghi nhận những tiến bộ và nỗ lực của Việt Nam trong thời gian qua, tuy nhiên cho rằng vẫn còn nhiều vấn đề cần khắc phục; kết quả công tác quản lý đối với tàu cá và cảng cá, truy xuất nguồn gốc còn “cách xa” so với yêu cầu của EC. Do đó để gỡ thẻ vàng, Việt Nam vẫn cần thời gian và phải có thêm nhiều nỗ lực.

Áp lực cạnh tranh: Trong giai đoạn 2007 – 2023, có hơn 100 quốc gia tham gia xuất khẩu cá ngừ đóng hộp, trong đó có nhiều quốc gia xuất khẩu cá ngừ hàng đầu thế giới như Thái Lan, Ecuador, Tây Ban Nha, Hà Lan, Italia,..có quy mô xuất khẩu rất lớn. Ở các thị trường xuất khẩu quan trọng của Việt Nam như Mỹ, Thái Lan là nhà xuất khẩu cá ngừ lớn nhất, chiếm khoảng 47% thị phần tại thị trường này. Đây là quốc gia có ngành chế biến cá ngừ phát triển và có quy mô lớn, chi phí lao động thấp và có nhiều chính sách hỗ trợ từ chính phủ. Còn cá ngừ đóng hộp của Mauritius xuất khẩu sang Mỹ đang được miễn thuế xuất khẩu theo đạo luật Cơ hội và Tăng trưởng Châu Phi (AGOA). Ở thị trường EU, các nước xuất khẩu nội khối như Tây Ban Nha, Hà Lan, Italia có lợi thế về khoảng cách địa lý gần và mức thuế suất nhập khẩu ưu đãi 0% cho các quốc gia thành viên, còn Ecuador được hưởng thuế quan ưu đãi 0% theo Hiệp định Thương mại tự do với EU và có nguồn cung cá ngừ nguyên liệu thuần tuý lớn từ trong nước. Các thị trường quan trọng khác của Việt Nam như Canada, Nhật Bản, Thái Lan, áp lức cạnh tranh trên thị trường cũng rất lớn do có nhiều đối thủ mạnh tham gia xuất khẩu. Như vậy nhìn chung đối với thị trường xuất khẩu cá ngừ đóng hộp trên thế giới, áp lực cạnh tranh trên thị trường luôn rất cao.

Môi trường vĩ mô: Sự phục hồi của nền kinh tế các nước sau đại dịch Covid 19 khiến cho cầu nhập khẩu cá ngừ từ các thị trường tăng lên. Tuy nhiên bên cạnh đó, lạm phát cao ở các thị trường trong vài năm gần đây khiến cầu nhập khẩu các mặt hàng giảm, trong đó có cá ngừ, đặc biệt là ở hai thị trường quan trọng là Mỹ và EU. Tại thị trường Mỹ, lạm phát năm 2021 là 4,698 %, và năm 2022 là 8,003%, cao nhất trong vòng 15 năm qua. Sang năm 2023, lạm phát của Mỹ có giảm xuống nhưng vẫn ở mức 4,1163%. Tại thị trường EU, lạm phát cao cũng xảy ra đối với hầu hết các nước trong các năm 2021 - 2023, đặc biệt là trong năm 2022. Ngoài ra, chiến sự Nga – Ukraina, xung đột tại khu vực Trung Đông ngày càng trở nên căng thẳng, khối OPEC cắt giảm sản lượng trong các năm gần đây khiến giá dầu thế giới tăng cao. Bộ Công thương cho biết tình hình giá dầu thế giới sẽ biến động khó lường trong các năm tới. Giá dầu tăng đã làm tăng đáng kể chi phí khai thác và chế biến, xuất khẩu cá ngừ của Việt Nam. Trong năm 2021 và 2022, hàng trăm tàu khai thác cá ngừ của nước ta phải ngừng hoạt động do giá dầu nhiên liệu tăng cao. Đối với Việt Nam, các thị trường xuất khẩu quan trọng như Mỹ, EU, Anh, Na Uy, Canada, Nhật Bản,…đều là các thị trường có khoảng cách địa lý xa, trong khi giá xăng dầu thế giới chiếm 64-72% trong cơ cấu giá dầu trong nước, việc tăng giá dầu của thế giới khiến cho ngành công nghiệp cá ngừ của nước ta gặp nhiều khó khăn.

Chính phủ

Chính sách quản lý ngành:

Hiện nay, ít có chính sách quản lý riêng đối với ngành cá ngừ, mà hầu hết là các chính sách quản lý chung đối với ngành thủy sản, bao gồm luật thủy sản và hàng loạt các văn bản pháp luật khác, trong đó luật thủy sản được xem là có vai trò quan trọng nhất. Mặc dù luật thủy sản ra đời phiên bản đầu tiên vào năm 2003, nhưng đến phiên bản năm 2017, có hiệu lực từ năm 2019, được xem là tạo bước ngoặt lớn trong ngành thủy sản. Trong phiên bản này, các vấn đề như quy định về đồng quản lý để chia sẻ và huy động toàn xã hội có trách nhiệm đối với sự phát triển nghề cá, nhất là trong việc bảo vệ nguồn lợi thủy sản; quy định về cơ sở dữ liệu quốc gia về thủy sản để thông tin và dữ liệu nghề cá sẽ được chuẩn hóa, số hóa bằng khoa học công nghệ; Quy định quyền cấp hạn ngạch khai thác về các địa phương; Quy định về Quản lý tàu cá và quy định về xã hội hóa đăng kiểm tàu cá, đặc biệt là Luật hoá các nội dung liên quan đến vấn đề khai thác IUU, quản lý cảng cá có trách nhiệm,…là những thay đổi quan trọng. Các thay đổi này nhằm mục đích xây dựng nghề cá có trách nhiệm, phát triển bền vững, đáp ứng yêu cầu trong nước cũng như quốc tế, từ đó làm tăng sức cạnh tranh cho sản phẩm thủy sản xuất khẩu của Việt Nam. Ngoài ra, việc ban hành và thực hiện nghị định 67/2014/NĐ-CP về các chính sách phát triển thủy sản, trong đó tập trung cao vào vấn đề hỗ trợ vốn cho ngư dân để hiện đại hóa tàu khai thác cá, trang bị thiết bị phương tiện khai thác, bảo quản cá hiện đại là chính sách đạt được nhiều thành tựu đối với mục tiêu cải tổ nghề cá, nâng cao chất lượng sản phẩm và khả năng cạnh tranh xuất khẩu. Nói riêng về quản lý cá ngừ, năm 2015, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn ban hành quyết định số 3562/QĐ-BNN-TCTS ngày 01/09/2015 về kế hoạch quản lý khai thác cá ngừ ở Việt Nam với mục tiêu quản lý nghề khai thác cá ngừ theo tiêu chuẩn quốc tế thông qua việc áp dụng các giải pháp quản lý và bảo vệ nguồn lợi nhằm phát triển bền vững nghề khai thác cá ngừ. Trong đó quan trọng là vấn đề quy định cá ngừ đại dương cập cảng cần được thống kê để đảm bảo truy xuất nguồn gốc, hệ thống sổ nhật ký cần được củng cố và hoạt động ổn định. Tuy nhiên, nhìn chung các chính sách chưa thể hiện sự quyết tâm cao trong vấn đề bảo vệ nguồn lợi cá ngừ, khai thác bền vững. Chẳng hạn, kích thước mắt lưới quy định là 90mm đối với lưới rê thu ngừ hầu như không có tác dụng tránh khai thác tận diệt đối với cá ngừ đại dương. Kích thước mắt lưới cũng chưa được quy định đối với từng loại cá ngừ,

Hợp tác thương mại:

Việt Nam hiện có quan hệ ngoại giao với 191/193 quốc gia thành viên Liên Hợp Quốc, đã kí kết 15 FTA song phương và đa phương với các nước, trong đó hiệp định CPTPP và hiệp định EVFTA là hai hiệp định thương mại thế hệ mới được kì vọng mang lại nhiều cơ hội cho xuất khẩu cá ngừ của Việt Nam. Đối với CPTPP, cá ngừ đóng hộp xuất khẩu của Việt Nam được miễn thuế hoàn toàn ngay khi hiệp định có hiệu lực tại tất cả các thị trường của các nước thành viên. Còn đối với EVFTA, Việt Nam được giảm thuế theo lộ trình 8 năm (đối với cá phile hay thăn cá), cho đến năm thứ 9 mới cắt giảm hoàn toàn, và áp dụng theo hạn ngạch thuế quan cho 11500 tấn đối với các loại cá ngừ đóng hộp khác. Hiện nay, Việt Nam cũng là quốc gia duy nhất có kí kết FTA với 9 trong 10 nền kinh tế lớn nhất thế giới, ngoại trừ Mỹ. Ngoài ra, nền kinh tế của nước ta có độ mở cao, mức độ tự do thương mại ngày càng tăng.Theo số liệu đánh giá năng lực cạnh tranh toàn cầu (GCI) của ngân hàng thế giới về mức độ tự do thương mại, Việt Nam được đánh giá 56/100 điểm vào năm 2007 và tiếp tục được đánh giá cao hơn trong các năm sau, đạt 79/100 điểm vào năm 2023 và tăng lên 80/100 điểm vào năm 2024. Việc mở rộng hợp tác thương mại có thể làm tăng khả năng cạnh tranh cho quốc gia xuất khẩu25, 26. Việc hợp tác thương mại thông qua kí kết các FTA mang lại những cơ hội cho xuất khẩu của Việt Nam, tuy nhiên kèm theo đó cũng có những thách thức. Điển hình như đối với hiệp định EVFTA, phía Việt Nam phải cam kết tuân thủ các yêu cầu khắt khe về sản phẩm nhập khẩu của thị trường EU. Lúc này Việt Nam cũng phải mở cửa thị trường cho hàng hóa, dịch vụ từ EU, đồng nghĩa với việc doanh nghiệp Việt Nam sẽ phải cạnh tranh khó khăn hơn ngay tại thị trường nội địa. Trên thực tế, đây là một thách thức rất lớn, bởi các doanh nghiệp EU có lợi thế hơn hẳn các doanh nghiệp Việt Nam về năng lực cạnh tranh, kinh nghiệm thị trường cũng như khả năng tận dụng các FTA.

Chính sách vĩ mô:

Việt Nam là quốc gia có Môi trường vĩ mô cũng như môi trường chính trị ổn định, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của thương mại, trong đó các vấn đề vĩ mô quan trọng như tỷ giá, lạm phát, lãi suất có ảnh hưởng quan trọng đến xuất khẩu. Trong thời gian gần đây, tỷ giá được kiểm soát tương đối ổn định, có xu hướng tăng ở mức vừa phải đã tác động tích cực đối với xuất khẩu cá ngừ đóng hộp sang các thị trường xuất khẩu chính8. Theo xu hướng này, tỷ giá tiếp tục biến động tăng lên trong các năm tới, và sẽ tiếp tục có tác động tích cực đối với xuất khẩu. Về lạm phát đã được kiểm soát tương đối ổn định từ năm 2012 đến nay sau khi Chính phủ thực hiện Nghị quyết số 11/NQ-CP ban hành năm 2011 về những giải pháp tập trung kiểm soát lạm phát. Tuy nhiên nhìn chung trong giai đoạn 2007 - 2023, lạm phát ở nước ta vẫn khá cao, bình quân là 6,497%/năm, trong khi lạm phát bình quân của thế giới trong giai đoạn này chỉ có 3,684%/năm. Lạm phát cao khiến các chi phí đầu vào tăng, nhất là chi phí nhiên liệu, vật tư thiết bị, gây khó khăn cho sản xuất thủy sản, đặc biệt là đối với ngành khai thác. Về lãi suất, tính trong giai đoạn 2007 – 2023, lãi suất cho vay bình quân mỗi năm của Việt Nam là 9,921%, trong khi lãi suất huy động vốn bình quân mỗi năm là 6,889%. So với các nước trong khu vực, lãi suất cho vay của Việt Nam cao hơn nhiều so với Thái Lan, Malaysia, Singapore, Trung Quốc, nhưng có thấp hơn Indonesia, Philippines. Lãi suất cho vay cao và đồng thời có sự chệnh lệch lớn giữa lãi suất cho vay và lãi suất huy động vốn ở nước ta trong thời gian qua vừa làm giảm khả năng cạnh tranh cho sản phẩm xuất khẩu, vừa làm hạn chế việc huy động vốn nhàn rỗi trong dân chúng cho sản xuất.